Liên kết website

Liên hiệp các hội khoa học và kỹ thuật Thanh Hoá - Địa chỉ: 17 Hạc Thành - Ba đình - Thành phố Thanh Hoá. Số ĐT: (0373) 853.656-  3720.885   Fax: 037.3720885


Nhân tài

Nhân tài (talent), nói chung, là những người vừa có lý tưởng cao đẹp. vừa có trí tuệ phát triển và giàu tính sáng tạo, có thể đóng góp xuất sắc vào kho tàng trí tuệ của đất nước, của nhân loại. Nhân tài là người có kiến thức sâu sắc, đề xuất nhiều ý tưởng, giải pháp mới, biết tổ chức các nguồn lực để tạo ra nhiều lợi ích cho doanh nghiệp, địa phương, đất nước. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, người tài phải bao gồm cả đức và tài, trong đó đức là gốc.

Nhân tài chịu tác động qua lại của ba yếu tố: di truyền bẩm sinh, môi trường tự nhiên - xã hội và thường xuyên tự rèn luyện từ trong thực tiễn của mỗi cá nhân.

Theo V.Lêvi, nhà tâm lý học người Nga, thiên tài (génie) là người đã thực hiện được một điều rất quan trọng, quý giá, phi thường…, người được tự nhiên phú cho những khả năng xuất chúng, một hiện tượng tâm thần bí ẩn.(1)

Ngay sau khi lên ngôi vua, Minh Mệnh đã coi trọng việc học tập, chọn lựa nhân tài và ra chỉ dụ cho Bộ Lễ: "Đạo trị nước tất phải lấy việc gây dựng nhân tài làm ưu tiên".

Theo nhà triết học Đức Phoi ơ-bách (1804-1872),"ở đâu không có đất để bộc lộ tài năng thì ở đó cũng không có tài năng". Không có đất nghĩa là không được đào tạo, bồi dưỡng, sử dụng thì tài năng sẽ bị thui chột, hạn chế… Còn Lê-nin có lần nói đại ý: Một nhân tài là một của hiếm nên cần phải khuyến khích liên tục và với sự tế nhị.

Người xưa dùng chữ "Đãi sĩ" để chỉ cách đối xử với kẻ sĩ, với nhân tài. "Đãi sĩ" đi đôi với "Chiêu hiền". "Chiêu" phải biết "Đãi", "Đãi" để mà "Chiêu". Các bậc đế vương anh minh đã nhận thức sâu sắc vai trò của nhân tài đối với xã hội, quốc gia, đặc biệt là đối với sự hưng vong của ngay bản thân các triều đại. Trải qua các triều đại, "chiêu hiền" đã được nâng lên thành quốc sách.

Trong thời kỳ cực thịnh của phong kiến Việt Nam, vua Lê Thánh Tông đã đặc biệt coi trọng công tác giáo dục và đào tạo nhân tài cho đất nước. Vâng mệnh vua Lê, nhà văn hóa lớn Thân Nhân Trung, Tao Đàn Phó đô Nguyên Súy, đã thảo bài văn bia năm 1484 và bài văn bia năm 1487, qua đó, ông nhấn mạnh những nội dung cơ bản trong chính sách hiền tài của Nhà nước: "Hiền tài là nguyên khí quốc gia. Nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh. Nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp kém. Vì thế các bậc thánh minh chẳng ai không coi việc kén chọn kẻ sĩ, bồi dưỡng nhân tài, vun trồng nguyên khí là công việc cần kíp. Bởi kẻ sĩ có quan hệ trọng đại với quốc gia như thế, cho nên được quý chuộng không biết dường nào…" (Văn bia 1484). Trong thư tịch cổ nước ta, khó có thể tìm được áng văn nào nói hay hơn về vai trò của hiền tài đối với đất nước cũng như thái độ trọng nhân tài của Nhà nước. Có thể coi đây là tuyên ngôn bất hủ về chính sách nhân tài không chỉ của nhà Lê mà của muôn thời.

Hiền tài là người có cả tài năng và đức hạnh, là người vừa có tài vừa có đức. Theo Thân Nhân Trung, đó là người "lấy trung nghĩa mà rèn cho danh thực hợp nhau, thực hành điều sở học, làm nên sự nghiệp vĩ đại sáng ngời, khiến cho mọi người đời sau kính trọng thanh danh, mến mộ khí tiết, may ra trên không phụ lòng nhân dưỡng dục của triều đình, dưới không phụ công phu học tập thường nhật" (Văn bia 1487).

Thân Nhân Trung đã khẳng định một chân lý lịch sử: "Kẻ sĩ có quan hệ thật là quan trọng đối với sự phát triển của đất nước" (Văn bia 1484).

Tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám (Hà Nội), hai văn bia nói trên đã luôn luôn nhắc nhở các triều đại, các nhà nước về chính sách đối với hiền tài, bởi lẽ, sự thịnh suy của đất nước gắn liền với sự thịnh suy của hiền tài.

Tháng 11-1429, sau khi đánh tan quân Minh, Lê Lợi hạ Chiếu cầu hiền do Nguyễn Trãi soạn thảo, trong đó, có đoạn: "Tuy người tài ở đời vốn không ít mà cầu tài không có một đường. Hoặc có người nào có tài kinh luân mà bị khuất ở hạng quan nhỏ, không ai tiến cử, cùng người hào kiệt ở nơi đồng nội hay lẫn trong binh lính, nếu không tự đề đạt thì Trẫm bởi đâu mà biết được. Từ nay về sau, các bậc quân tử ai muốn đi chơi với ta đều cho tự tiện"(2).

Nước Đại Việt là một nước văn hiến với đủ hai nhân tố: nền tảng văn hóa của nhân dân và sự xuất hiện những hiền tài của đất nước. Hiền tài thể hiện tinh hoa của phẩm chất và tâm hồn được chắt lọc và nâng cao từ trong nhân dân. Mối quan hệ giữa nhân dân và hiền tài tạo nên sức mạnh trường tồn của dân tộc. ý nghĩa này được Nguyễn Trãi khái quát trong Bình Ngô Đại Cáo:

"Như nước Đại Việt từ trước

Vốn xưng nền văn hiến đã lâu.

Tuy mạnh yếu có lúc khác nhau

Nhưng hào kiệt không bao giờ thiếu".

Trong "Chiếu lập học", nhà chính trị, nhà thơ Ngô Thời Nhậm thay lời vua Quang Trung thảo ra năm 1789, đã viết:

"Kiến quốc dĩ giáo học vi tiên.

Cầu trị dĩ nhân tài vi cấp".

(Xây dựng đất nước lấy dạy và học làm đầu; yêu cầu cai trị đất nước lấy việc dùng nhân tài làm cấp thiết)(3).

Sau khi đại thắng quân Thanh (Kỷ Dậu - 1789), vua Quang Trung ban bố ngay "Chiếu cầu hiền" nói rõ: "Trẫm nghe: Người hiền ở trên đời, khác nào như sao sáng soi ở trên trời. Sao thì chầu về Bắc thần, người hiền thì làm tôi thiên tử. Nếu lại náu hình ẩn bóng, có tài không đem sử dụng với đời thì đâu phải là ý của trời sinh ra người hiền ?...

Trẫm đang để ý lắng tai, ngày đêm lo việc tìm kiếm, song những người tài cao học rộng, chưa thấy ai đến. Có lẽ Trẫm là người kém đức không đủ để các người ấy phò tá hay sao ?...Kìa như câu: "Trời đất bế tắc, hiền tài ẩn náu", ở thời trước thì thế, nhưng nay trời đất thanh bình, chính là lúc các hiền gia gặp hội gió mây. Những người có tài có đức, đều nên hăng hái đem ra thi thố trước sân vua, một lòng kính cẩn cùng nhau hưởng phúc tôn vinh…"(4).

Vua Quang Trung là người hết sức khiêm tốn, tôn trọng và khoan dung, độ lượng với các bậc hiền tài, nên nhiều sĩ phu thức thời đã một lòng một dạ phò tá nhà vua như: Nguyễn Thiếp, Ngô Thời Nhậm, Phan Huy ích…

Chủ tịch Hồ Chí Minh là một mẫu mực tuyệt vời tiêu biểu nhất về việc trọng dụng nhân tài. Chỉ trong vòng một năm sau Cách mạng Tháng Tám 1945, Người đã có hai bài đăng trên báo Cứu quốc: "Nhân tài và kiến quốc" (14-11-1945) và "Tìm người tài đức" (20-11-1946). Đó là Chiếu cầu hiền của cách mạng với những lời lẽ chân thành, lay động con tim của đông đảo trí thức, nhân tài lúc bấy giờ. Trong bài "Tìm người tài đức", Người viết: "Nước nhà cần phải kiến thiết. Kiến thiết cần phải có nhân tài. Trong số 20 triệu đồng bào chắc không thiếu người có tài, có đức…Nay muốn…trọng dụng những kẻ hiền năng, các địa phương phải lập tức điều tra nơi nào có người tài đức, có thể làm được những việc ích nước lợi dân thì phải báo cáo ngay cho Chính phủ biết"(5).

Ngay sau khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời, Người đã mời các nhân sĩ, trí thức và cả những quan lại của triều đình nhà Nguyễn ra gánh vác việc nước. Khi sang Pháp, Người đã mời nhiều trí thức có tâm, có tài sẵn sàng bỏ lại sau lưng những ưu đãi về vật chất để trở về cống hiến vô điều kiện cho đất nước.

Trong thực tế, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã phát hiện, cảm hóa, trọng dụng nhiều nhà trí thức, nhân tài như: Cụ Huỳnh Thúc Kháng, cụ Phan Kế Toại, Nguyễn Văn Tố, Phan Anh, GS Đặng Thai Mai...; những nhà khoa học nổi tiếng như: GS Trần Đại Nghĩa, GS Hồ Đắc Di, GS Tôn Thất Tùng, GS Tạ Quang Bửu, GS Nguyễn Xiển, GS-VS Nguyễn Khánh Toàn, GS Nguyễn Văn Huyên, GS Hoàng Minh Giám, GS Ngụy Như Kon Tum, BS Phạm Ngọc Thạch, TS Lương Đình Của, KTS Huỳnh Tấn Phát…; những nhà chính trị, quân sự tài ba như: Trường Chinh, Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp…

Cốt lõi tư tưởng Hồ Chí Minh về sử dụng nhân tài là lòng thiết tha thực sự cầu hiền, xuất phát từ tư tưởng nhân văn, dựa trên tinh thần đại đoàn kết dân tộc, vì Tổ quốc trên hết.

Trong bài "Thiếu óc tổ chức - Một khuyết điểm lớn trong các Uỷ ban Nhân dân" đăng trên báo Cứu quốc, số 68, ngày 4-10-1945, Người viết: "Việc dùng nhân tài, ta không nên căn cứ vào những điều kiện quá khắt khe. Miễn là không phản lại quyền lợi dân chúng, …có lòng trung thành với Tổ quốc là có thể dùng được. Tài to ta dùng làm việc to, tài nhỏ ta cắt làm việc nhỏ, ai có năng lực về việc gì, ta đặt ngay vào việc ấy. Biết dùng người như vậy, ta sẽ không lo gì thiếu cán bộ"(6). Người nói như vậy và suốt cả cuộc đời, Người đã làm như vậy. Nhờ những chính sách đúng đắn của Người đối với nhân tài, nên đội ngũ cán bộ, nhân tài ngày càng nảy nở như hoa mùa xuân.

Theo Lê-nin, "cần phát hiện những cán bộ có tài. Hiện nay, then chốt là ở đây, nếu không thế, mọi mệnh lệnh và quyết định đúng đắn chẳng qua chỉ là một mớ giấy lộn bẩn thỉu".

Đất nước ta không thiếu người có tài, có đức. Vấn đề là phải có sự đồng bộ từ nhận thức, thái độ đến cơ chế chính sách trong phát hiện, bồi dưỡng, sử dụng và đãi ngộ cho đúng.

Trọng thị, trọng dụng, trọng đãi nhân tài là ba khâu liên quan chặt chẽ với nhau. Trọng dụng là biểu hiện cụ thể của trọng thị, và là động lực quan trọng để thu hút nhân tài. Trọng đãi là sự trả công xứng đáng cho những đóng góp của nhân tài cho xã hội, đất nước.

Nhân tài mong muốn trước hết là được làm việc và cống hiến. Do vậy, cần quan tâm đến ba yếu tố: Điều kiện làm việc, quyền tự chủ trong lĩnh vực hoạt động, và cuộc sống ổn định.

Một tài năng mà không có đất "dụng võ" chẳng khác gì con cá sống giữa ruộng khô, có vùng vẫy rồi cũng chết.

Thế kỷ 21 là thời đại kinh tế tri thức. Đã đến lúc cần có một chiến lược nhân tài đúng đắn nhất trong tổng thể chiến lược con người nhằm góp phần thực hiện tốt một trong ba vấn đề cấp bách mà Nghị quyết T.Ư 4 (khóa XI) đề ra là: "Xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý các cấp, nhất là cấp trung ương, đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế"(7).

Nguyễn Xuyến